Quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản cây chùm ngây

QUY TRÌNH TRỒNG, CHĂM SÓC, THU HOẠCH, BẢO QUẢN CÂY CHÙM NGÂY

I. ĐẶC TÍNH SINH HỌC

Tên Khoa học: Moringa oleifera hay M. pterygosperma thuộc họ Moringaceae.<br />Nguồn gốc: Cây xuất xứ từ vùng Nam Á, có lịch sử hơn 4 ngàn năm, nhưng phổ biến rất nhiều ở cả Châu Á và Châu Phi, những vùng có lượng mưa thấp hàng năm. Cây Chùm Ngây rất phổ biến ở Ấn Độ và được dân tộc Ấn trân trọng đặt tên là cây Độ Sinh.

Chùm ngây có ở Việt nam từ lâu đời, mọc hoang nhiều ở tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, cây phát triển phù hợp với độ cao dưới 700m.

Là loài cây thân gỗ mềm, vỏ màu mốc xám, sinh trưởng nhanh, có thể mọc cao 5 đến 10m. Lá ba lần kép, dài 30 - 60 cm, hình lông chim, màu xanh mốc; lá chét dài 12 - 20 mm hình trứng, mọc đối có 6 - 9 đôi.

Cây Chùm ngây 8 tháng tuổi bắt đầu trổ hoa; thời gian ra hoa từ tháng 1- 2 hàng năm; quả chín vào tháng 4-5. Hoa trắng, có cuống, hình dạng giống hoa đậu, mọc thành chùy ở nách lá, có lông tơ. Quả hạch, dạng nang treo, dài 25 - 30cm, ngang 2 cm, có 3 cạnh, chỗ có hạt hơi gồ lên, dọc theo quả có khía rãnh. Hạt màu đen, tròn có 3 cạnh, lớn cỡ hạt đậu Hòa Lan, có cánh mỏng bao quanh, chứa dầu.

Chùm ngây là cây ưa sáng mọc nhanh, giai đoạn đầu ưa bóng nên có thể trồng xen, khi cây lớn điều chnh ánh sáng. Cây phân cành cao, vỏ màu hơi xanh khi còn non, màu trắng mốc khi cây đã già. Có khả năng tái sinh chồi và hạt mạnh, với những nơi độ ẩm cao, đất xốp, tầng mùn dày, tái sinh hạt yếu.

Cây thích hợp với nhiều loại đất từ chua nhẹ đến trung tính, sinh trưởng tốt nhất trên đất pha cát, có thể chịu được đất sét, những nơi đất xấu cằn cổi, có khả năng chịu khô hạn tốt.

Cây Chùm ngây có thể sinh trưởng ở nơi có lượng mưa bình quân hàng năm từ 250 - 3000mm. Sinh trưởng tốt nhất ở độ cao 600m đến dưới 1000m. Biên độ nhiệt 25-40oC.

II. TÁC DỤNG CỦA CÂY CHÙM NGÂY

Cây Chùm Ngây Moringa Oleifera hiện được 80 quốc gia trên thế giới, những quốc gia tiên tiến sử dụng rộng rãi và đa dạng trong công nghệ dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm (nước giải khát dinh dưỡng và thực phẩm chức năng). Các quốc gia đang phát triển sử dụng Moringa như dược liệu kỳ diệu kết hợp chữa những bnh hiểm nghèo, bệnh thông thường và thực phẩm dinh dưỡng.

Tất cả các bộ phận của cây từ rễ, vỏ, lá, hoa, quả và hạt đều có thể sử dụng được. Các bộ phận của cây chứa nhiều khoáng chất quan trọng và là một nguồn cung cấp chất đạm, vitamins, beta-carotene, acid amin và nhiều hợp chất phenolics. Một giá trị đặc biệt chỉ có ở cây Chùm Ngây đó là khả năng cung cấp một hỗn hợp pha trộn nhiều hợp chất quý như zeatin, quercetin, beta-sitosterol caffeoylquinic acid và kaempferol, điều này rất hiếm gặp tại các loài cây khác.

Theo Trung tâm sức khỏe toàn cầu Johns Hopkins thuộc Trường Đại học Johns Hopkins, Mỹ, rau Chùm ngây có chứa hơn 90 chất dinh dưỡng tổng hợp bao gồm 7 loại vitamin, 6 loại khoáng chất, 18 loại axít amin, 46 chất chống oxy hóa. Chùm ngây còn cung cấp nhiều hợp chất quý hiếm như zeatin, quercetin, alpha-sitosterol, caffeoylquinic acid và kaempferol. Không những thế, loại rau này còn giàu các chất chống viêm nhiễm, các chất kháng sinh, kháng độc tố, các chất giúp ngăn ngừa và điều trị ung thư, u xơ tiền liệt tuyến, giúp ổn định huyết áp, hạ cholesterol, bảo vệ gan. Còn so với các loại thực phẩm khác, rau chùm ngây chứa vitamin C nhiều hơn cam 7 lần, vitamin A nhiều hơn cà rốt 4 lần, canxi gấp 4 lần sữa, sắt gấp 3 lần cải bó xôi, đạm nhiều gấp đôi sữa chua và potassium gấp 3 lần quả chuối.

Cây chùm ngây không chỉ cung cấp dinh dưỡng, làm thuốc mà còn là nguyên liệu để sản xuất mỹ phẩm. Lá được dùng làm rau, nấu canh, làm sinh tố. Chùm ngây còn có tác dụng bồi bổ sức khoẻ, tăng cường chất xơ đặc biệt loại rau này không phải phun thuốc trừ sâu. Chùm ngây cũng phòng và trị được rất nhiều bệnh như: Ung thư, tiểu đường, thiếu máu, còi xương, gan, tim mạch, ung loét, co giật, giúp hạ huyết áp, cholesterol, chống oxy hóa…

Hiện nay, cây Chùm ngây đang được thị trường tiêu dùng ưa chuộng, nhiều bà con đưa vào trồng, nhằm phát triển kinh tế gia đình, cải thiện đời sống.

III. KỸ THUẬT TRỒNG, CHĂM SÓC, THU HOẠCH, BẢO QUẢN CÂY CHÙM NGÂY

1. Kỹ thuật gieo ươm và chăm sóc cây giống

1.1. Chuẩn bị hạt giống

1.1.1. Thu hái  giống:

          Giống được thu hái trên cây mẹ từ 6 tuổi trở lên. Quan sát vỏ quả chuyển từ màu xanh sang màu nâu hoàn toàn thì bắt đầu thu hái. Dùng kéo cắt từng cành nhỏ có chứa quả.

1.1.2. Chế biến hạt giống:

- Quả sau khi mang về phải phân loại, loại bỏ những quả nhỏ cùng tạp vật, phơi khô dưới nắng nhẹ 2-3 ngày, tách hạt khỏi vỏ quả, sau đó sàng làm sạch hạt.

- Hạt đạt tiêu chuẩn khi đạt các thông số cơ bản sau:

+ Trọng lượng: 0,12-0,15 gram/hạt

+ Độ ẩm: 10 - 15%

+ Độ thuần: > 95%

+ Tỉ lệ nảy mầm: > 90%

+ Hàm lượng nước sau chế biến: 8-10%

1.1.3. Bảo quản hạt giống

  - Bảo quản thường:

  Đựng hạt vào thùng gỗ hoặc đựng trong các hộp nhựa có nắp, bảo quản trong điều kiện môi trường bình thường có thể kéo dài sức sống của hạt đến 6 tháng, nhưng tỷ lệ nảy mầm giảm đến 20%.

  - Bảo quản ở nhiệt độ khô mát (10oC), ẩm độ của hạt khi đưa vào bảo quản từ 8-9% có thể duy trì sức sống của hạt đến 1 năm.

1.2. Kỹ thuật gieo ươm hạt giống

1.2.1. Kiểm nghiệm hạt giống

- Hạt giống được ngâm trong nước ấm 45oC để nguội dần trong 10-12 giờ.

- Nền kiểm nghiệm: trên giấy thấm hoặc trên cát

- Điều kiện: nhiệt độ 25-30oC, ánh sáng tự nhiên hoặc ánh sáng điện.

- Thời gian nảy mầm sớm nhất: 3 ngày sau khi gieo

- Thời gian kết thúc này mầm: 7 ngày sau khi gieo

- Phương pháp xác định nhanh sức sống của hạt: mổ hạt, những hạt chắc và nội nhũ màu trắng là những hạt còn sống, những hạt nội nhũ màu vàng hoặc xám là những hạt đã chết.

1.2.2. Kỹ thuật gieo hạt

- Trước khi gieo hạt, rửa sạch và ngâm hạt trong dung dịch thuốc tím KmnO4 nồng độ 0,05% trong vòng 3 phút. Tiếp tục vớt ra rửa sạch, ngâm trong nước ấm 45oC (2 sôi + 3 lạnh: gồm 2 ca nước sôi hòa đều với 3 ca nước lạnh) và để nguội dần trong 10-12 giờ. Vớt ra, rửa sạch cho vào túi vải, treo ráo nước sau 4 giờ thì rửa chua một lần. Khoảng 2-5 ngày, hạt nứt nanh thì đem gieo trên luống hoặc cấy trực tiếp vào bầu. Nếu gieo trên luống thì khi cây con được 4-5 tuần tuổi thì nhỏ cấy vào bầu được chuẩn bị sẵn.

- Túi bầu kích thước 12 x 20 cm được đục 4 lỗ xung quanh túi bầu, cách đáy túi bầu khoảng 1,5 - 2cm.

Trước khi trộn hỗn hợp ruột bầu, đất được xử lý bằng cách phơi ải để loại trừ các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của cây con như sâu hại, nấm bệnh và cỏ dại.

- Sau xử lý đất, trộn hỗn hợp ruột bầu với tỷ lệ các thành phần dinh dưỡng gồm: 50% đất pha cát hoặc đất tầng AB, 30% xơ dừa hoặc tro trấu, rơm mục, 20% phân hữu cơ (phân chuồng hoai + 3gr/kg giá thể lân + 0,35 g/kg giá thể kali).

- Dùng sàng lưới thép có mắt rộng 0,5-1 cm để sàng lấy đất nhỏ đóng bầu. Hỗn hợp này được trộn đều với bột thuốc trừ nấm sinh học (COC 85) theo tỷ lệ: 100 gr/1m3 hỗn hợp và ủ từ 12-14 giờ mới đưa ra sử dụng.

- Tra hạt vào bầu: Dùng que hoặc ngón tay ấn vào giữa bao sâu bằng 1 đốt ngón tay, cho hạt vào, lấp đất lại, tưới nước vừa phải, để trong mát.

1.2.3. Chăm sóc cây ươm

- Tưới nước:

+ Trong tháng đầu: Hàng ngày nên tưới vào buổi sáng tầm 8 giờ và buổi chiều tầm 4 giờ. Sau 04 - 07 ngày hạt mọc lên, tiếp tục tưới nước hằng ngày và cắm 1 que tre cao 5 tấc cạnh cây chùm ngây con, cột dây (mục đích giữ cho cây không bị ngã trong quá trình tưới). Mỗi lần chỉ tưới một lượng nước đủ ướt mặt luống (2-3 lít/m2).

+ Từ tháng thứ 2 trở đi, tưới 2 lần vào buổi sáng 8-9 giờ, buổi chiều 4-5 giờ, tưới vừa ướt túi bầu (4-5 lít/m2). Không tưới quá nhiều, cây sẽ bị thối rễ và chết.

- Che bóng bằng lưới chuyên dùng hoặc lá dừa. Trong nửa tháng đầu sau khi gieo, tỷ lệ che bóng từ 50-60% , vì giai đoạn này cây không chịu được nhiệt độ cao sẽ bị héo lá. Sau đó dỡ dần giàn che và dỡ hoàn toàn vào đầu tháng thứ 2, từ từ đưa cây ra nắng để thích nghi và mau hoá gỗ cứng cây trước khi đưa đi trồng. 

- Làm cỏ, phá váng:

Thường xuyên làm cỏ phá váng cho cây và phân loại để có biện pháp chăm sóc cây tốt và phát triển đều.

Khi cây còn nhỏ, 1 tuần làm cỏ một lần. Giai đoạn cây lớn, 2-3 tuần làm cỏ 1 lần. Dùng bay hoặc que nhỏ xới nhẹ, sâu khoảng 5-10mm, xới xa gốc, tránh làm cho cây con bị tổn thương, cứ 10-15 ngày xới váng 1 lần.

- Bón phân:

+ Sau khi gieo hạt 3 tuần, bón thúc lần 1, sau đó cứ 2 tuần bón thúc 1 lần bằng NPK pha loãng 1%. Sau khi tưới phân, dùng nước lã, lượng nước rửa 2lít/m2.

+ Trong lần bón cuối cùng, chỉ sử dụng phân lân và phân kali để làm cho cây cứng cáp trước khi xuất vườn. Liều lượng tưới pha với nồng độ 0,2%, tưới 2,5 lít/m2.

+ Trước khi xuất vườn 2-3 tuần, ngừng hẵn việc tưới phân để hãm cây.

- Đảo bầu, cắt xén rễ:

+ Đảo bầu: Khi cây cao 8-10 cm, cần phải phân loại, xếp cây lớn riêng, cây nhỏ riêng để tiện chăm sóc.

+ Cắt xén rễ: Việc cắt xén rễ cho cây con ở vườn ươm nhằm kích thích cây mọc thêm nhiều rễ con, tăng độ đồng đều của các cây, đồng thời không để cho rễ cây bị cong hoặc ăn sâu vào đất khó đánh bầu đi trồng

- Phòng trừ sâu bệnh:

Nhìn chung, cây Chùm ngây rất ít bị sâu bệnh. Chỉ cần làm tốt công tác vệ sinh và khử trùng vườn ươm là an toàn cho cây.

Tuy nhiên, cũng cần phòng trừ các bệnh thường gặp sau:

+ Bệnh thối cổ rễ: phun thuốc Boocdo nồng độ 0,5-1%, phun 1lít/4m2.

+ Nhện đỏ: phun thuốc trừ nhện theo khuyến cáo của nhà sản xuất.

- Cây giống phát triển rất nhanh, sau 1-1,5 tháng cây cao tầm khoảng 25- 30 cm, rễ ăn đầy bầu thì có thể mang ra đất trồng.

1.2.4. Thời gian nuôi cây trong vườn:

   - Nếu trồng làm rau ăn và thu hoạch lá: cây con 5-6 tuần tuổi, đạt chiều cao 20cm trở lên, đường kính gốc 2mm, rễ ăn đầy bầu thì có thể mang ra đất trồng.

            - Nếu trồng cây lấy quả/ cải tạo đất nghèo/ làm nọc tiêu, nọc trầu…: cây con đạt 2-3 tháng tuổi, đạt chiều cao từ 35cm trở lên, đường kính gốc > 3,5mm, rễ ăn đầy bầu thì có thể mang ra đất trồng.

2. Kỹ thuật trồng, chăm sóc Chùm ngây

2.1. Thời vụ trồng

Cây chùm ngây có thể trồng quanh năm. Ở những vùng thiếu nước thì nên trồng vào đầu mùa mưa.

2.2. Mật độ trồng    

- Trồng lấy rau: Mật độ 1.5 x 1.5m hoặc 1.2 x 1.2 m

- Trồng lấy hoa, quả; Mật độ 3 x 3m

2.3. Chuẩn bị đất

- Cây chùm ngây trồng nơi như đất rừng cần phải được cày bừa kỹ trong mùa nắng, phơi đất, trừ cỏ dại.

- Lê luống rộng 1-1,2m; cao 20-30cm

- Đào hố rộng 30 x 30 x 40cm, bón lót 1 kg phân vi sinh + 5 kg phân chuồng + 0,3 kg NPK/hố. Sau khi bón phân xong phủ 1 lớp đất mịn, dày 1-2 cm.

- Trường hợp trồng ở những nơi cao ráo, thoát nước thì không cần phải lên luống.

2.4. Kỹ thuật trồng

- Cần ngưng tưới nước 4 - 5 ngày trước khi đem trồng, để tăng khả năng chống chịu hạn của bộ rễ cây.

- Trước khi trồng, tưới nước ướt bầu chùm ngây, để khi lấy cây ra khỏi bầu, không bị đứt rễ và vỡ bầu.

- Dùng cuốc xới đều dưới hố, xé túi bầu đặt cây ngay trung tâm hố, cây phải thẳng đứng, lấp hố ép đất xung quanh. Lấp theo hình nón úp đề cây không bị úng nước về mùa mưa sẽ bị chết nhiều.

- Trồng hàng theo hướng Đông - Tây, vì như vậy cây sẽ nhận được nhiều ánh sáng mặt trời nhất để quang hợp.

- Lưu  ý:  Sau khi trồng cây chùm ngây khá yếu, nên cần chống thêm 1 cây que và buộc cây vào để giữ cho cây con phát triển được khỏe mạnh.

2.5. Chăm sóc

- Giai đoạn đầu, cấm không cho gia súc, gia cầm vô khu vực trồng cây vì cây đang non, mềm dễ bị gãy và dậm đạp hư cây. Mùa khô, dọn sạch thực bì hạn chế bị cháy lan. Hằng năm có kế hoạch làm cỏ, xới vun gốc và bón phân cho cây.

- Tưới nước giữ ẩm cho cây: Mặc dù cây chùm ngây chịu hạn rất tốt nhưng nắng hạn kéo dài sẽ làm cây mất sức và giảm năng suất nhiều.

- Làm cỏ, bón thúc: Làm cỏ, vun gốc định ký 1 lần/tháng, kết hợp bón thúc phân NPK. Trước mỗi đợt bón phân có thể dùng thuốc trừ cỏ hoặc dùng cách làm cỏ thủ công. Vì vậy, muốn bớt cỏ cần áp dụng biện pháp phòng trừ tổng hợp như cày bừa kỹ vào mùa nắng trước khi trồng, dùng thuốc trừ cỏ kết hợp với làm cỏ thủ công sớm. Đào rãnh xung quanh gốc cây, sâu 15-20cm, rộng 20-25cm, bón phân xuống rồi lấp đất và tưới nước. Ngoài ra cần sử dụng phân bón lá để bổ sung dinh dưỡng cho cây.

- Tủ gốc: Vừa trừ cỏ vừa giữ ẩm nhất là các vùng có mùa khô kéo dài và thiếu nước. Có thể tủ quanh gốc hay toàn bộ liếp.

- Cây chùm ngây hầu như “miễn dịch” với sâu bọ.

- Sâu bệnh hại: Thường gặp là Ruồi đục quả Gitona spp., các loài bọ cánh cứng hại lá cây con và cây chồi giâm hom như: Mylloceus discolor, M. viridanus, Ptochus ovulum, thực vật ký sinh Dendrophthoe flacata và các nấm hại bao gồm: Cercospora moringicola, Sphaceloma morindae, Puccinia moringae, Oidium sp., Polyporus gilvus. Dùng các loại thuốc theo danh mục cho phép của Bộ y tế.

3. Thu hoạch và bảo quản, chế biến Chùm ngây

3.1. Thu hoạch

3.1.1. Trồng thu hoạch lá:

Khi cây phát triển 3 tháng tuổi, đạt chiều cao 35-40cm đã bắt đầu cho lứa thu hoạch lá đầu tiên. Ở lần thu hoạch này, năng suất lá chưa cao, chỉ khoảng 150-300gr lá tươi/cây. Khi cây cao 60cm bắt đầu cắt ngọn và mỗi tháng tiến hành tỉa cành, thu hoạch lá một lần. Sau mỗi đợt thu hoạch tiến hành bón thúc cho cây để thúc đẩy cây đâm chồi. Thông thường từ lần thu hoạch thứ 3 trở đi, năng suất lá mới bắt đầu ổn định, từ 500-900gr lá tươi/cây.

Sau 6 tháng tuổi, cây cao khoảng 2 mét, là thời gian bắt đầu thu hoạch chính, trung bình cây đã có thể cho 600g lá tươi /cây/tháng. Chu kỳ thu hoạch lá thường 30-45 ngày/1 lần. Thời gian thu hoạch lá 3 -5 năm từ khi trồng.

3.1.2. Trồng thu hoạch quả:

Cây trồng trên 18 tháng bắt đầu ra hoa kết quả, độ tháng 02 hằng năm thì thu hái quả để làm giống.

Nên lấy giống từ những cây mẹ trên 06 tuổi trở lên. Cần lưu ý trong thu hái, chọn quả đã già, to, tròn đều, màu vỏ chuyển từ màu xanh sang màu thẩm mốc, không lấy những quả đã nứt, hoặc có sâu đục hoặc bị bệnh nấm, không bẻ cả cành mà nên có dụng cụ thu hái để chọn những trái đạt yêu cầu và giữ lại những trái chưa đạt để thu tiếp. Mỗi cây cho từ 3 – 10kg quả với giá trị cao.

Không chỉ lá có tác dụng là thực phẩm chữa bệnh mà  quả già có thể phơi khô làm giống hoặc lấy hạt rang ăn như lạc cũng rất tốt.

 

3.2. Bảo quản, chế biến

            - Lá: Có thể dùng tươi, phơi khô hoặc thông qua chiết suất, chế biến thành các sản phẩm khác nhau như: Trà, tinh dầu…

            - Quả: Sau khi thu hái về phải rải đều ra trên tấm bạt, phơi ngoài nắng nhẹ, khi thấy quả đã có hiện tượng nứt thì đưa phơi trong bóng mát. Không phơi trực tiếp ngoài nắng vì hạt có dầu nên sẽ giảm tỷ lệ nẩy mầm, sau khi hạt đã bung ra hết khỏi trái thì sàng loại bỏ các tạp chất và thu hạt để đưa vô dụng cụ bảo quản…

- Rễ: Sau 5 năm trồng, mỗi cây cho khoảng 3-10 kg củ.

File đính kèm:
Các bài viết khác