Quy trình trồng, chăm sóc, thu hoạch, bảo quản cà gai leo

QUY TRÌNH TRỒNG, CHĂM SÓC, THU HOẠCH, BẢO QUẢN CÂY CÀ GAI LEO

      I. ĐẶC TÍNH SINH HỌC

       Cà gai leo có nhiều tên gọi khác như cà vạnh, cà cườm, cà quánh, cà quýnh, cà gai dây, cà lù. Tên khoa học Solanum hainanense Hance hoặc Solanum procumbens Lour, thuộc họ cà (Solanaceae), là cây thuốc quý, phân bố hẹp, chỉ có ở Việt Nam và một vài nước nhiệt đới châu Á khác như Campuchia, Thái Lan, đảo hải Nam - Trung Quốc (Đỗ Huy Bích và cs, 2006). Cây mọc hoang nhiều nơi ở nước ta.Cà gai leo là cây nhỏ, sống nhiều năm, thân dài phân nhiều cành nhỏ, cành non tỏa rộng, phủ lông hình sao và rất nhiều gai cong màu vàng. Lá mọc so le hình bầu dục hay thuôn, phiến lá nông, không đều, mặt trên xanh sẫm, mặt dưới nhạt, phủ đầy lông tơ màu trắng, hai mặt đều có gai ở gân chính, nhất là mặt trên, cuống lá cũng có gai. Ra hoa tháng 4-9, tạo quả tháng 9-12. Hoa màu trắng, quả mọng, hình cầu nhẵn, có cuống dài, màu vàng, khi chín có màu đỏ, hạt màu vàng.

Cà gai leo là cây ưa sáng, có khả năng chịu hạn cao, cây không chịu được ngập úng. Cà gai leo thích nghi trên nhiều loại khí hậu, nhiều loại đất: Đất phù sa, đất pha cát, đất bazan ở vùng đồng bằng và trung du. Cả ba miền Bắc, Trung Nam đều trồng được cây thuốc này.

Nguồn cà gai leo ở Việt Nam tương đối phong phú, dọc ven biển, từ các tỉnh Hải Phòng trở vào có thể khai thác mỗi năm vài chục tấn nguyên liệu. Tuy nhiên, do mỗi vùng có thổ nhưỡng hoàn toàn khác nhau, điều kiện khí hậu, đất đai khác biệt dẫn đến không phải cà gai leo ở đâu cũng đạt chất lượng, tiêu chuẩn để làm thuốc. 

Cà gai leo đủ tiêu chuẩn làm thuốc thường là cà gai leo mọc ở các vùng ven biển Thanh Hóa, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Bình Thuận… những nơi đất thường có tỉ lệ cát tương đối lớn, thoát nước nhanh, 6 tháng trong năm nắng gắt kèm gió nóng, là điều kiện thuận lợi cho cà gai leo phát triển và cho hàm lượng dược liệu tốt nhất. 

     II. TÁC DỤNG CỦA CÂY CÀ GAI LEO

Loài này được xem là cây thuốc nam có tác dụng giải độc gan tốt nhất hiện nay. Bộ phận dùng làm thuốc là rễ (thích gia căn), dây (thích gia đằng). Rễ, cành lá và cả quả thu hái quanh năm, rửa sạch, xắt nhỏ, phơi hay sấy khô, có khi dùng tươi.

Cà gai leo có thành phần hóa học chính là alcaloid, tinh bột, flavonoid... Đông y cho rằng Cà gai leo có vị hơi the, tính ấm, hơi có độc, có tác dụng tán phong thấp, đau lưng, nhức xương, tiêu độc, tiêu đờm, trừ ho, giảm đau, cầm máu, trị rắn cắn, hỗ trợ trong điều trị viêm gan, xơ gan, gan nhiễm mỡ và ung thư gan (Nguyễn Phúc Thái, 1998; Trịnh Thị Xuân Hòa, 1999; Nguyễn Thị Bích Thu, 2002; Đỗ Huy Bích và cs, 2006; Đỗ Tất Lợi, 2006) . Nhiều kết quả nghiên cứu đã chứng minh Cà gai leo giải độc gan và chống viêm mạnh, có tác dụng tốt trong việc điều trị các bệnh về gan ... dân gian từ xa xưa đã dùng cà gai leo để chữa một số bệnh rất hiệu quả.

III. KỸ THUẬT TRỒNG, CHĂM SÓC, THU HOẠCH, BẢO QUẢN CÂY CÀ GAI LEO

1. Chuẩn bị giống

  Để nhân giống cây Cà gai leo cần có vườn ươm cũng như mô hình trồng thoáng mát, đủ ánh sáng.

  - Các cột chống lưới mát cho cây được làm bằng bê tông hoặc cột gỗ. Cột được làm bằng bê tông đảm bảo chất lượng, có độ bền chắc chắn hơn và thời gian sử dụng cũng sẽ lâu hơn, giảm bớt chi phí hư tổn.

Cây cà gai leo có ưu điểm là cây ưa lạnh, chịu nóng tốt nên có thể nhân giống và trồng mỗi năm.

Tuy nhiên, nếu ươm vào mùa xuân, mùa thu thì cây sẽ phát triển thuận lợi, đỡ mất thời gian chăm sóc và chi phí sản xuất giảm.

Có thể dùng hạt, cành để làm giống. Hạt, cành có thể để từ vụ trước. Tiến hành ươm giống vào bầu bằng cách tra hạt hoặc giâm cành.

1.1. Kỹ thuật tạo giống từ hạt:

- Thu hái hạt giống:

Chọn những quả già to chín mọng màu đỏ và hạn chế chọn những quả xanh vì hạt sẽ không đạt chất lượng và phơi khô cả quả cho đến khi da quả nhăn lại và chuyển thành màu đen. Sau đó tách lấy hạt.

- Chế biến và xử lý hạt giống:

Cách 1: Để hạt nảy mầm nhanh và tỷ lệ cao trước khi trồng đem ngâm hạt vào nước ấm khoảng 40oC trong 15 phút. Khi ngâm những hạt nào lép nổi lên mặt nước thì vớt bỏ. Sau đó, vớt hạt ra để ráo nước rồi đem gieo.

Cách 2: Ngâm hạt giống trong dung dịch kích thích sinh trưởng Atonik với tỷ lệ: 1 gói Atonik pha với 40 lít nước đem ngâm 8kg hạt giống khô. Khi ngâm những hạt nào lép nổi lên mặt nước thì vớt bỏ. Ngâm hạt trong dung dịch trên trong 4 giờ, sau đó vớt hạt ra để ráo nước, rồi đem hạt ra ủ cát ẩm trong thời gian 3-4 ngày. Đến khi thấy hạt giống cà gai leo nứt thì đem hạt đi gieo.

Lưu ý: Để tránh bị kiến ăn mất hạt, trước khi gieo hạt phun dung dịch Basudin liều lượng theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

- Các phương pháp gieo hạt:

+ Gieo hạt trực tiếp trên luống:

Chuẩn bị đất: Đất để nhân giống cà gai leo phải là loại đất tốt, tơi xốp, không lẫn đá sỏi và các loại hạt cỏ dại. Sau khi đã chọn được đất ta tiến hành làm đất, nhặt sạch cỏ dại, bón phân chuồng, vôi, phân vi sinh với tỷ lệ: 3kg phân chuồng, 1kg phân vi sinh, 0,3kg vôi bột/m2

Xử lý đất gieo hạt Cà gai leo bằng dung dịch VibenC 5-10% trước khi gieo từ 2-3 ngày.

Gieo hạt trên mặt luống, xoa nhẹ phần mặt luống để đất lấp kín hạt, tránh bị kiến ăn mất. Đem rơm ẩm trải trên mặt luống để giữ độ ẩm, sau khi phủ rơm tiếp tục tưới nước cho cây.

+ Gieo hạt vào bầu đất:

Chọn bầu có kích thước 7x11cm, vừa đủ độ rộng cho cây vừa tránh lãng phí kích thích bầu

Xử lý đất bằng dung dịch VibenC 5-10% trước khi gieo từ 2-3 ngày.

Bầu chứa 100% đất phù sa dưới tán rừng.

Sau khi cho đất vào bầu thì tưới nước cho bầu, lượng nước vừa đủ để có thể gieo hạt.

Hạt sau khi được xử lý được tra vào bầu, mỗi bầu 2-3 hạt.

- Mật độ gieo hạt: 1g hạt/10m2

- Chăm sóc:

+ Hạt Cà gai leo sau khi gieo xuống đất, cần tưới nước ngay, có thể từ 1-2 ngày/lần, tùy thuộc vào độ ẩm, thời tiết.

+ Sau 1 tuần thì cây con sẽ mọc, do cây con mới mọc còn yếu nên sử dụng vòi tưới dưới dạng phun sương. Khi cây phát triển tốt thì có thể sử dụng ozoa để tưới.

+ Cần thường xuyên nhổ cỏ và vệ sinh luống để cây không mắc mầm bệnh và phát triển khỏe mạnh.

+ Phun thuốc kích thích sinh trưởng Atonik và thuốc phòng nấm bệnh Ridomil cho cây hàng tuần tùy theo tình hình sinh trưởng của cây giống.

1.2. Kỹ thuật tạo giống bằng cách giâm cành

- Tiêu chuẩn hom:

Chọn những cành to, khỏe, bánh tẻ, dài 10-15cm, có ít 2-3 mắt, không sâu bệnh.

- Phương pháp cắt hom:

Vết cắt gọn, không để dập nát đầu cắt, cắt vát một góc 45o, để lại 2 lá, mỗi lá để 1/3 - 2/3 diện tích lá ở phía cuống.

- Bảo quản, vận chuyển hom:

Hom cắt được bỏ vào túi ni lông, buộc kín hoặc được bó trong vải sạch, ẩm, cho vào thùng giấy để vận chuyển đến nơi giâm hom.

- Xử lý hóa chất:

+ Hom được nhúng vào dung dịch Daconil 5% trong thời gian 1-2 phút để xử lý nấm bệnh, sau đó nhúng vết cắt phần gốc vào chất kích thích ra rễ Atonik, trong 10-15 giây. Sau đó, vớt hom ra để ráo nước rồi đem giâm vào giá thể.

+ Xử lý giá thể giâm hom (đất, cát) bằng dung dịch VibenC 5-10% trước khi giâm từ 2-3 ngày.

- Các phương pháp giâm hom:

+ Giâm hom trên cát: Hom được giâm trên nền cát sạch trong luống giâm hom.

+ Giâm hom vào bầu đất:

Chọn bầu có kích thước 7x11cm, vừa đủ độ rộng cho cây vừa tránh lãng phí kích thích bầu

Xử lý cát bằng dung dịch VibenC 5-10% trước khi gieo từ 2-3 ngày.

Bầu chứa 100% đất phù sa dưới tán rừng.

Sau khi cho đất vào bầu thì tưới nước cho bầu, lượng nước vừa đủ để có thể dễ dàng cắm hom vào, mỗi bầu 1 hom.

- Kỹ thuật giâm hom:

Cắm hom vào giá thể, sâu từ 1-1,5 cm gồm 1 mắt ở dưới mặt đất, 1-2 mắt ở trên mặt đất

- Chăm sóc hom giống:

  + Hom Cà gai leo sau khi giâm xong, dùng ozoa tưới chặt gốc. Sau đó sử dụng vòi tưới dưới dạng phun sương tưới. Khi hom Cà gai leo bắt đầu ra rễ thì dùng ozoa tưới. Ngày 2-4 lần tùy thuộc vào tình hình ra rễ của hom giâm và điều kiện thời tiết.

+ Nếu thời tiết quá nắng thì tiến hành che lưới đen trên mặt luống.

+ Cần thường xuyên nhổ cỏ và vệ sinh luống để cây không mắc mầm bệnh và phát triển khỏe mạnh.

+ Phun thuốc kích thích sinh trưởng Atonik và thuốc phòng nấm bệnh Ridomil cho cây hàng tuần tùy theo tình hình sinh trưởng của cây giống.

 

1.3. Tiêu chuẩn cây giống xuất vườn

Cây con đem trồng phải đạt tiêu chuẩn sau: Cây con được 45-60 ngày tuổi, cao 15-20 cm, có 4-6 lá non, sinh trưởng tốt, không bị sâu bệnh.

2. Thời vụ gieo trồng:

Có thể trồng quanh năm. Thời gian thu hoạch cà gai leo lâu hơn các loại cây trồng ngắn ngày khác vì theo kinh nghiệm dân gian cây cà gai leo được từ 5-6 tháng, lúc cây ra nhiều hoa, bắt đầu đậu quả mới cho hàm lượng dược chất cao nhất. Ngoài ra trong suốt 6 tháng trồng cây vẫn phát triển mạnh không có dấu hiệu ngừng phát triển do vậy để lâu cây sẽ cho năng suất và sản lượng rất cao.

Ở miền Bắc trồng vào mùa xuân cây nhận được mưa lộc nên phát triển tốt. Miền Nam mùa mưa không bị ánh nắng chiếu mạnh cây phát triển tốt.

Ở Quảng Trị, Cà gai leo được trồng quanh năm nhưng tốt nhất là vào mùa Xuân (vào tháng 2 đến tháng 3 lúc này là đầu mùa xuân thời tiết mát mẻ, lượng mưa nhiều rất thích hợp để ta đưa cây con ra trồng) hoặc mùa thu (tháng 8 đến tháng 9 vào những ngày râm mát có mưa nhỏ, độ ẩm cao), tránh thời điểm nắng nóng và rét đậm.

3. Kỹ thuật trồng:

3.1. Làm đất:

Cây cà gai leo không kén đất, tuy nhiên để cây phát triển tốt cần chọn loại đất giàu dinh dưỡng, tơi xốp, đất cát pha hoặc thịt nhẹ, dễ thoát nước. Không trồng cà gai leo ở các vùng đất trũng, ngập nước.

- Phát dọn cỏ dại toàn bộ diện tích gieo trồng Cà gai leo.

- Tiến hành cày, bừa, phay, làm nhuyễn đất, san lấp mặt bằng. Nếu đất để hoang hóa nhiều ngày phải tiến hành cày 2-3 lần để cải tạo đất.

- Phơi ải đất.

3.2. Lên luống:

- Lên luống giúp bộ rễ cây phát triển tốt, tưới nước được dễ dàng.

- Lên luống rộng 1,8 m sử dụng màng phủ nilon nông nghiệp khổ 2m trồng 4 hàng trên luống. Thường dùng màng phủ khổ rộng hơn mặt luống, trùm kín chân luống để hạn chế cỏ dại và giữ độ ẩm tốt hơn.

- Luống cao trung bình 20-40 cm tuỳ theo mùa, mùa nắng lên liếp thấp, mưa lên liếp cao. Chừa rảnh giữa rộng khoảng 30-40cm và sâu 30 cm để đi lại kiểm tra và chăm sóc.

3.3. Bón lót:

- Gồm 200kg vôi bột, 10 tấn phân chuồng, 3 tấn phân vi sinh và 900kg NPK/ha

- Bón bằng cách rãi phân trên toàn bộ mặt liếp, rồi xới trộn đều.

- Nên bón lót lượng phân nhiều hơn trồng phủ rơm vì phân bón nằm dưới màng phủ nilon ít bị thất thoát và sau khi đã đậy màng phủ khó giở ra để bón phân.

3.4. Cách phủ màng phủ:

- Trong mùa nắng, sau khi phơi đất, lên luống, bón phân lót nên tưới nước trên mặt luống trước khi đậy màng phủ, đặc biệt ngay hàng sẽ trồng cây.

- Trong mùa mưa, không phơi đất được sau khi lên luống, tiến hành bón phân lót rồi đậy màng phủ.

- Cần 2 người thực hiện thao tác đậy màng phủ, dùng cây tròn đường kính 3-5 cm xỏ xuyên qua lõi cun màng phủ, một người cố định ở một đầu luống và một người khác kéo màng phủ theo chiều dài luống. Nên phủ kín cả hai bên chân luống để tránh cỏ mọc và giữ bộ rễ được tốt.

- Cố định màng phủ tránh gió tốc bằng cách dùng dây chì bẻ hình chữ U mỗi cạnh khoảng 10 cm ghim hai bên mé màng phủ (dây chì sử dụng được nhiều năm) hoặc dùng tre chẻ lạc ghim mé liếp (trên đất có nhiều sét, mềm và dẽo), cũng có thể lắp đất tấn xung quanh mé luống.

3.5. Đục lổ màng phủ:

Dùng dụng cụ đục lỗ đường kính rộng 8 cm. Độ sâu tùy cách trồng:

+ Trồng bằng cây con gieo hạt hoặc giâm hom trực tiếp: đục lổ cạn 2-3 cm

+ Trồng bằng cây con bầu: đục lỗ sâu 12 cm

- Xử lý mầm bệnh: Phun thuốc trừ nấm bệnh như Copper B (20 g/10 lít) hoặc Validacin (20 cc/10lít) vào lổ trước khi đặt cây con.

3.6. Thiết kế và lắp đặt hệ thống tưới:

- Khảo sát điều kiện đất đai, địa hình

- Sửa chữa đường đi nội đồng (gia cố, đắp đất)

- Sửa chữa hệ thống thoát nước (hệ thống mương dẫn nước)

- Xây dựng hệ thống tưới (hệ thống giếng bơm và vòi tưới)

- Chuẩn bị máy bơm nước, (tùy theo diện tích tưới, nhu cầu tưới chọn công suất bơm phù hợp), van xả khí (xả bọt khí trong đường ống), bộ châm phân tự động, venturi, thiết bị lọc nước (tùy theo nhu cầu một lần tưới bao nhiêu m3 ta chọn lọc phù hợp), đồng hồ đo áp và các loại vật tư khác.

- Thiết kế hệ thống đường ống cái dẫn nước (trục chính)

- Thiết kế hệ thống đường ống dây nhỏ giọt (dây trải theo bề mặt luống cà gai leo).

3.7. Mật độ và khoảng cách:

- Mật độ và khoảng cách trồng Cà gai leo tùy thuộc độ màu mỡ của đất và dạng cây.

Cà gai leo có thể trồng xen với đất rừng với khoảng cách từ 15000 – 20.000 cây/ha. Cự ly đào hố trồng là 0.5  x 0.5/1 cây giống (trồng theo băng, luống).

Trồng  độc canh: Mật độ 40.000 - 50.000 cây/ha. Khoảng cách: 30x35 cm hoặc 40 x 40 cm.

- Cách trồng: Tiến hành lên luống, bón lót, đục lỗ màng nilon theo khoảng cách như trên, sau đó xé bỏ vỏ bầu rồi đặt cây vào giữa hốc trồng, lấp đất nhỏ và ấn nhẹ đảm bảo cây không bị đổ nhưng cũng không bị nén chặt quá tạo điều kiện cho bộ rễ hút nước và dinh dưỡng.

4. Chăm sóc:

Thời kỳ cây còn nhỏ, cây sinh trưởng mạnh hầu như quanh năm vì vậy, cần cung cấp đủ nước, phân bón, diệt trừ cỏ dại thường xuyên để tạo điều kiện thuận lợi cho cây sinh trưởng là rất cần thiết.

4.1. Tưới nước: 

Cây trồng xong cần tưới nước ngay. Cần tưới nước quanh năm nhằm cung cấp đủ nước cho các đợt lộc non hình thành và phát triển. Đặc biệt trong thời gian đầu sau khi trồng mới, việc tưới nước cần phải duy trì từ 2-3 ngày/lần. Càng về sau số lần tưới càng ít đi nhưng phải duy trì được độ ẩm thường xuyên cho diện tích đất xung quanh gốc.

Có thể sự dụng hệ thống tưới nhỏ giọt để tiết kiệm công sức và thời gian trong quá trình chăm sóc.

4.2.  Làm cỏ: 

Làm cỏ cần tiến hành thường xuyên, mỗi năm làm cỏ, xới xáo từ 2 - 3 lần. Tùy theo đặc điểm của từng vùng ta có cách thức xử lý cỏ phù hợp khác nhau, phơi khô cỏ sau đó tủ lại xung quanh gốc cây. Hoặc xử lý cỏ dại bằng cách dùng các chế phẩm diệt cỏ sinh học. Tránh dùng thuốc trừ cỏ vì sẽ làm ảnh hưởng đến chất lượng thuốc sau này. Sau khi trồng được khoảng 1,5 tháng tán cây phủ kín sẽ hạn chế cỏ dại mọc. Để ngăn cỏ dại mọc có thể áp dụng cách dùng màng phủ nilon đen trên luống sẽ giúp giữ được độ ẩm và hạn chế cỏ dại rất hiệu quả.

4.3. Trồng giặm:

Vì một lý do nào đó (do chất lượng cây giống hoặc chăm sóc không đều), sẽ có một số nhánh bị chết, không mọc chồi. Khi phát hiện thấy, cần lấy các cây giống dự trữ, hoặc tách bớt một nhánh từ các khóm khác đem trồng giặm bổ sung vào ngay. Cây trồng giặm cần chú ý chăm sóc tốt để cho cây nhanh hồi phục và nảy mầm.

4.4. Bón thúc:

Mỗi năm bón thúc 2-3 lần, mỗi lần cách nhau 30 - 40 ngày tùy theo điều kiện sinh trưởng, phát triển của cây. Bón bằng cách rắc đều quanh gốc hoặc bón qua hệ thống tưới nhỏ giọt. Mỗi lần bón 900 - 1000 kg NPK/ha.

5. Phòng trừ sâu bệnh:

Cây Cà gai leo tương thường bị các loại sâu hại lá chủ yếu như: Sâu cuốn lá, sâu xanh,sâu đo, sâu róm rầy,… thường gây hại chủ yếu vào giai đoạn cây còn nhỏ. Nếu mật độ sâu ít có thể bắt sâu bằng tay, mật độ sâu cao có thể sử dụng các loại thuốc phun trừ sau: Hoạt chất Abamectin như: Catex 1.8EC, 3.6EC; Shepatin 50EC…,chế phẩm sinh học từ vi khuẩn Bacillus thuringiensis: V-BT 16000WP, Biocin 16WP,… hay thuốc trừ sâu thảo mộc

6. Thu hái vào bảo quản:

- Khi cây được 5 đến 6 tháng tuổi, cây bắt đầu trổ hoa, nếu thời gian này tán cây phát triển mạnh, phủ kín các luống cây thì tiến hành tỉa cành thu hoạch trước 1 phần vừa để cây có ánh sáng quang hợp, vừa thu tạo nguồn thu sớm.

- Tháng thứ 7-8 cây bắt đầu có quả chín màu đỏ, cũng đã tới mùa vụ thu hoạch chính thức, cắt toàn bộ cây cách gốc 15-20cm để cây tiếp tục phát triển vào vụ sau.

- Quả cà gai leo chín rất dai vẫn bám vào cành cây, ta đem nhặt toàn bộ quả để riêng, cành, lá để tươi hoặc chặt ngắn khoảng 2,5 đến 3cm đem phơi khô tùy theo mục đích sử dụng.

- Quả cà gai leo lọc ra, chọn những quả tròn, quả to để làm giống. Quả chín đãi lấy hạt rồi phơi khô bảo quản trong chai lọ kín, sử dụng nhân giống trong vụ sau hoặc đem bán dưới dạng hạt giống.

File đính kèm:
Các bài viết khác